پیشینه شکل‌گیری و گسترش منطقه عبدالمطلب مشهد | روزگار محله‌ای ۴۵ ساله در دل ارض اقدس

مرضیه ترابی | شهرآرانیوز؛ مشهد در طول تاریخ خود بیشتر به سوی غرب توسعه پیدا کرده است. دلیل این توسعه را باید در وجود امکانات زیرساختی و آب‌و‌هوای بهتر جست‌و‌جو کنیم. ارتفاع اراضی سمت غرب از سمت شرق بیشتر و تعداد قنات‌های جاری در باختر به‌مراتب بیشتر از جناح خاور بود.

این مسئله را می‌توان در طراحی «خیابان مشهد» که در عهد صفویه صورت گرفت نیز به‌خوبی مشاهده کرد؛ از این خیابان حدود سه‌هزار‌متری، سهم شرق نهصد متر و سهم غرب حدود ۲ هزارو ۱۰۰ متر بود. بنابراین، در طرح‌های توسعه شهری مشهد، عموما توسعه را در محور غربی پیش‌بینی می‌کردند و بر همین اساس، خیابان‌ها، محلات و مناطق جدید شهر شکل گرفتند.

بولوار یا خیابان عبدالمطلب نیز دلیل ایجاد خود را از همین رویکرد و ساختار وام گرفته است؛ خیابانی که احداث آن به اواخر دهه‌۱۳۶۰ خورشیدی باز می‌گردد، اما پیشینه منطقه‌ای که بر روی آن احداث شده است، سابقه‌ای چند‌قرنی دارد. در سطر‌های پیش‌رو کوشیده‌ایم تاریخ این بولوار حدودا ۴۵‌ساله را بر بستر تاریخ محلی مشهد مطالعه کنیم.

کاوش در حافظه تاریخی

بولوار عبدالمطلب، امروزه بیش از سه کیلومتر طول دارد؛ اما این توسعه سه‌هزار‌متری، به‌تدریج صورت گرفته است. در نقشه‌های دهه‌۱۳۶۰ خورشیدی به قبل، نشانی از وجود مسیری مستقل در محدوده امروزی بولوار عبدالمطلب نیست. در فضای دو طرف محدوده این بولوار، مجموعه گسترده‌ای از اراضی زراعی، مزارع و تعدادی روستای کوچک یا به قول مشهدی‌های قدیم «قلعه»، وجود داشت که چشم‌اندازی فوق‌العاده زیبا به این منطقه کهن‌سال می‌داد.

زمین‌های این ناحیه عموما متعلق به مزارع و قلعه‌های «سمزقند»، «کنار کال»، «نکاح» و «میل‌کاریز» بود؛ البته شاید بتوان در نواحی غربی‌تر، رد پای اراضی «فتح‌آباد» و تا حدودی «نخودک» را هم دید. هر‌کدام از این مزارع، تاریخی مجزا و مستقل دارد که در گزارش‌های تاریخی متعدد به شرح و توضیح آنها پرداخته‌ام.

در بین این مزارع، به احتمال سمزقند از نظر وسعت و اهمیت بر دیگران برتری داشت؛ مزرعه‌ای بسیار‌بزرگ و آباد که از چند یخچال برخوردار بود و علاوه بر جمعیت ثابتی که به کار زراعت مشغول بودند، گروهی از صاحبان حرف و مشاغل کاربردی مانند آهنگری و نجاری هم در آن اقامت داشتند.

قدمت این مزارع، به‌طور‌کلی تا عهد صفویه قابل پیگیری است؛ بنابراین، ساکنان اطراف بولوار عبدالمطلب باید بدانند که روزگاری منطقه سکونت آنها در محاصره مزارع و باغ‌تره‌ها قرار داشته است و قلعه‌های متعددی برای اسکان کشاورزان، در آن محدوده ساخته بوده‌اند.

در نقشه‌های مربوط به سال ۱۳۳۳‌خورشیدی و حتی اوایل و میانه دهه‌۱۳۵۰‌خورشیدی، اثری از این بولوار و موقعیت آن نیست و نخستین نشانه‌ها درباره پیدایش آن، به اواخر دهه‌۱۳۵۰ خورشیدی باز می‌گردد و اصولا در این دوره‌ها، منطقه مذکور در محدوده شهری مشهد قرار نمی‌گرفت و شهر جایی نزدیک به میدان دروازه‌قوچان (شهید جمهور فعلی) به پایان می‌رسید.

این را هم باید در نظر بگیریم که در نزدیکی مسیر بولوار عبدالمطلب، شاهراه عبور کاروان‌هایی قرار داشت که از غرب و به‌ویژه از تهران به سوی مشهد می‌آمدند؛ امروزه این مسیر بیشتر با محدوده بولوار شهید‌قرنی و امتداد بالاخیابان قدیم هم‌خوانی دارد و احتمالا ناصرالدین‌شاه در سفر به مشهد از همین راه برای ورود به شهر استفاده کرده است.

آغاز بولوار از تقاطع «عین‌القضات»

گفتیم که مسیر بولوار عبدالمطلب، امروزه بیش از سه کیلومتر طول دارد. این محدوده از تقاطع خیابان مطهری‌شمالی (چهارراه عین‌القضات) آغاز می‌شود و تا بولوار خیام (امتداد بولوار ساحلی قدیم) ادامه پیدا می‌کند. مرحله نخست احداث بولوار عبدالمطلب اواخر دهه ۱۳۶۰ خورشیدی آغاز و تا فضای «میدان عبدالمطلب» به‌تدریج و طی چند سال ساخته شد (میدان عبدالمطلب امروزه به چهارراه عبدالمطلب تبدیل شده‌است).

در این مسیر قطعه زمین‌هایی از مزارع قدیمی نکاح، کنارکال و میل‌کاریز به خیابان اضافه شد. تا سال‌۱۳۷۱‌خورشیدی، هنوز بولوار شهید‌کریمی شکل نگرفته بود و بخش زیادی از اراضی جنوبی بولوار عبدالمطلب همچنان مسکونی به حساب نمی‌آمد. با وجود آنکه به نظر می‌رسید بخش شرقی بولوار عبدالمطلب تا میدان عبدالمطلب امتداد داشته باشد، نقشه‌های این دوره نشان می‌دهد که محدوده «عبدالمطلب شرقی»، در تقاطع با بولوار جدیدالتأسیس شهید هنرور و محدوده شهید کریمی فعلی، جایی که بعد‌ها به واسطه قرار گرفتن یک نانوایی، به «چهارراه نانوایی» مشهور شد، به پایان می‌رسید و از آنجا به بعد، «عبدالمطلب غربی» خوانده می‌شد.

مطابق همین نقشه‌ها، امتداد بولوار عبدالمطلب در جبهه غربی، تا حدود تقاطع «بولوار شهید سعیدی» (این بولوار بعد‌ها به بخشی از بولوار شفا تبدیل شد) و «بولوار شهید موسوی قوچانی» ادامه داشت و در دست ساختمان بود. هم‌زمان با این عملیات عمرانی در ابتدای دهه‌۱۳۷۰‌خورشیدی، قطعه زمین‌های شمال و جنوب بولوار عبدالمطلب، خیابان‌کشی و زمین‌های آن به متقاضیان واگذار شد و کار ساخت‌و‌ساز در منطقه رونق فوق‌العاده‌ای پیدا کرد.

با این حال، نگارنده به یاد دارد که زمانی هنوز زیرساخت‌های لازم برای ایجاد مناطق مسکونی وجود نداشت؛ لوله‌کشی آب بسیار محدود بود و انشعابات برق هم به سادگی واگذار نمی‌شد، از تلفن هم تقریبا خبری نبود. در آن زمان، برخی صاحبان منازل تازه‌ساز، برای تأمین برق مورد‌نیاز، به ایجاد انشعابات غیرقانونی روی آورده بودند که مشکلات متعددی به وجود می‌آورد و گاه باعث آتش‌سوزی ناشی از اتصالات برق می‌شد.

در همین ایام به تدریج خیابان‌هایی مانند «لاله» و «یاس» در محور شمالی بولوار عبدالمطلب شکل گرفت؛ خیابان‌هایی که امروزه از مراکز خرید و بازار‌های مهم این منطقه هستند. در این دوره پمپ بنزین مسیر بولوار عبدالمطلب هم ساخته و در مسیر جانمایی شد. نکته جالب‌توجه درباره وضعیت فضای غربی بولوار عبدالمطلب این است که امتداد بولوار خیام هنوز به انتهای مسیر فعلی بولوار عبدالمطلب نرسیده بود.

بولوار خیام که محدوده متصل به بولوار ملک‌آباد آن، در دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی به بولوار ساحلی شهرت داشت، اوایل دهه‌۱۳۷۰‌خورشیدی تنها تا تقاطع بولوار فردوسی فعلی امتداد پیدا کرده و مسیر میان تقاطع بولوار فردوسی و ابتدای بولوار توس در دست ساخت و هنوز اقدامی برای رساندن آن به انتهای بولوار عبدالمطلب انجام نشده بود. خوب است بدانید بولوار فردوسی که از میدان فردوسی به سوی غرب امتداد داشته، در ابتدای دهه ۱۳۷۰‌خورشیدی «بولوار سیدجمال‌الدین اسدآبادی» خوانده می‌شد.

در ادامه حتما بخوانید گشت‌وگذاری کوتاه در قدیمی‌ترین محله ایران | هزار تکه تاریخ در محله نوغان مشهد

موج ساخت‌و‌ساز مجاز و غیرمجاز

با آغاز دهه ۱۳۸۰ خورشیدی، مسیر بولوار عبدالمطلب تا بولوار خیام امتداد پیدا کرده و به حد مطلوبی از توسعه‌یافتگی رسیده بود؛ تا‌جایی‌که موج ساخت‌و‌ساز -اعم از مجاز و غیرمجاز- به‌ویژه در جبهه جنوبی و به‌خصوص بر روی زمین‌های مزرعه قدیمی و آباد «نکاح» افزایشی چشمگیر داشت.

نگارنده به یاد دارد که در این دوره، تعداد دفتر‌های مشاوران املاک -تنها در حاشیه بولوار شهید‌کریمی که به محور جنوبی بولوار عبدالمطلب متصل می‌شد- از عدد پنجاه فراتر می‌رفت و این مسئله نشان‌دهنده التهاب فعالیت‌های ساختمانی در منطقه مذکور بود. دیگر مناطق حاشیه بولوار عبدالمطلب نیز وضعیت مشابهی داشت و تنها در فضای ابتدای بولوار می‌شد ثبات نسبی را احساس کرد. در همین دوره، بحران خرید و فروش خانه‌های فاقد سند رسمی دارای قولنامه یا وکالت در فضای عبدالمطلب غربی شیوع عجیبی پیدا کرد.

ساکنان قدیمی منطقه به‌خاطر دارند که فروش یک خانه به چند نفر و اقدام به کلاهبرداری از سوی افراد سودجو در این دوره، بیش از هر زمان دیگری شایع بود و این مسئله به تب خرید و فروش مسکن در عبدالمطلب غربی مربوط می‌شد.

در نیمه نخست دهه‌۱۳۸۰‌خورشیدی، چیزی حدود بیست سال قبل، مجتمع‌های مسکونی در فضای میان بولوار شهید موسوی قوچانی تا بولوار خیام قد کشید و فضای این منطقه را از لحاظ نمای شهری، به منطقه‌ای مدرن تبدیل کرد؛ هر چند که به‌تدریج، ساخت خانه‌های شخصی‌ساز، شکل و شمایل آن را طی یک دهه بعد به‌صورت بنیادی تغییر داد. کمی پیش از این دوره و در زمان اتصال بولوار عبدالمطلب به بولوار خیام، دومین پمپ‌بنزین هم در جبهه جنوبی بولوار تأسیس شد.

سخن آخر

امروزه بولوار عبدالمطلب یکی از شناخته شده‌ترین و پرتراکم‌ترین مناطق شهری مشهد (از نظر جمعیت و واحد مسکونی و تجاری) است. این مسیر بیش از سه‌کیلومتری را باید به‌عنوان نماد سرعت توسعه شهری مشهد در دهه‌۱۳۷۰‌خورشیدی مورد توجه و بررسی قرار دهیم. تغییر سیمای این منطقه، به‌ویژه در بخش غربی آن، به‌قدری سریع بوده است که مقایسه تصاویر و نقشه‌های آن پژوهشگر را شگفت‌زده خواهد کرد.

امروزه از باغ‌های مصفا و زمین‌های زراعی، جز معدود فضا‌های سبز مربوط به باغ‌های قدیمی نکاح، چیزی باقی نمانده است و از یخچال قدیمی که روزگاری در میان فضای جدید این بولوار تا خیابان عامل وجود داشت، نشانی در دست نیست. کاش می‌شد حداقل برخی نام‌های قدیمی را در قالب اسم کوچه‌ها حفظ کرد و مکان‌های فراموش‌شده را با نمادی خاص، پیش روی نسل بعد قرار داد.